Ynglyn â Chymdeithas y Gwartheg Duon Cymreig

Ein Hamcanion
Hanes y Gymdeithas
Brîd Hynafol
Canmlwyddiant - 2004

HANES Y GYMDEITHAS
Mae can mlynedd ers cynnal cyfarfod a fu’n drobwynt o ran ffyniant y Gwartheg Duon Cymreig a phryd y crewyd un o’r cymdeithasau brîd mwyaf eu parch yn y byd, sef Cymdeithas y Gwartheg Duon Cymreig (CGDC).

Mae i’r Gymdeithas enwogrwydd byd-eang ac mae ei haelodau a’i gwartheg yn ehangu drwy’r byd i gyd, gydag aelodau’r teulu brenhinol ymhlith ei hedmygwyr.

Y cyfarfod hwnnw a gynhaliwyd yng Ngwesty’r Boar’s Head, Caerfyrddin, ar 24 Awst 1904, a sicrhaodd fod Cymdeithas Bridwyr y Gwartheg Duon Cymreig, De a Gogledd Cymru, sef cymdeithasau a fu mewn bodolaeth ar wahân ers 1870au, yn dod ynghyd i greu cymdeithas dros Gymru gyfan.

“Rwy’n siwr y byddai’r 25 o fridwyr a oedd yn bresennol yn y cyfarfod pwysig hwnnw yn falch dros ben gyda’r modd y mae’r gymdeithas a’r brîd wedi ehangu. Bellach, mae gennym 870 o aelodau egnïol, 20 ohonynt dramor” meddai Andrew James, Prif Weithredwr presennol y Gymdeithas.

Y Llywydd cyntaf oedd Mr R. M. Greaves, Wern, Porthmadog, a’r Ysgrifennydd cyntaf oedd James Thomas, Hwlffordd. Cyhoeddwyd yn y flwyddyn ganlynol, cyfrol gyntaf llyfr y fuches unedig newydd yn cynnwys 211 o deirw a 698 o fuchod. Bellach, mae’r Gymdeithas wedi cyrraedd ei 93ain cyfrol.

Ynys Môn oedd y lleoliad a drefnwyd ar gyfer arwerthiant cyntaf y Gymdeithas ar 26 Mawrth, 1915, ac fe’i cynhaliwyd ym Mhorthaethwy. Ar y diwrnod hwnnw, catalogwyd tua 46 o anifeiliaid gyda’r pris uchaf am darw yn hanner can gini, a’r pris uchaf o ran y buchod yn chwarter can gini. Tra ymron 90 o flynyddoedd yn ddiweddarach, ym mis Ionawr 2004, gwerthwyd Hafodesgob Harri, tarw a fagwyd ar fferm Mrs Gwenfair Jones, Y Bala, am 22,000 gini (£23,100) i Enzo Sauro, Buches Berem, Caerfyrddin, gyda’r tarw’n cyrraedd y pris uchaf erioed o safbwynt y Gwartheg Duon Cymreig.

Fodd bynnag, rhwystrodd y dirwasgiad amaethyddol yn y 1920au a’r 30au yr ymdrechion i gynnal marchnadoedd rheolaidd, ond ym 1957, cynhaliwyd arwerthiant llwyddiannus yn Nolgellau gan sefydlu’r dref honno yn ganolfan i fridwyr y Gwartheg Duon Cymreig i ymgynnull.

Bellach, cynhelir saith o arwerthiannau brîd swyddogol yn flynyddol yn Nolgellau, Llanymddyfri a’r Fenni, tra adferwyd unig arwerthiant y Gymdeithas tu hwnt i Glawdd Offa yng Nghaerliwelydd, Cymbria, yn 2003.

Bu’r Gymdeithas yn benderfynol i symud gyda’r oes, a hybwyd datblygiad y brîd ac iechyd y fuches yn y blynyddoedd diweddar gyda chyllid Ewropeaidd Amcan 5b ar gyfer gwelliannau, megis rhaglen brawf y Clefyd Johne. Ers mis Ebrill 2005, mae tua 215 o aelodau wedi cofrestru ar gyfer profion buchesi.

Dros y degawdau, mae’r Gwartheg Duon Cymreig wedi derbyn llu o wobrwyon a chydnabyddiaeth, ond erys un flwyddyn yn arbennig yn y cof.

Yn y Calendr Tsieineaidd, roedd y flwyddyn 2000 yn Flwyddyn y Ddraig, ond o ran y cylch arddangos gwartheg, roedd y flwyddyn honno, heb os nac onibai, yn Flwyddyn y Gwartheg Duon Cymreig pryd y cipiodd y brîd ymron pob prif wobr.

Ymhlith y llu o anrhydeddau a dderbyniwyd, gwobrwywyd Gwobr Burke am y pâr gorau o wartheg bîff yn y Sioe Frenhinol yn Swydd Warwick, sy’n cyfateb i Wobr Fitzhugh yn Sioe Amaethyddol Frenhinol Cymru, a Chwpan y Frenhines ar gyfer bridiau cynhenid Prydeinig yn Sioe Frenhinol Smithfield.

Ystyriwyd bod llwyddiant y brîd yn y cylch arddangos y flwyddyn honno yn ddyledus i bâr eithriadol o anifeiliaid a fagwyd ar y fferm, sef Mynydd William II a Mynydd Marigold II (lluniau i’w gweled isod), sef eiddo Martin Stewart a’i deulu o Fae Colwyn.

Swyddogion y Gymdeithas a’r Sioe ynghyd â Theulu Stewart o Fae Colwyn, sef perchnogion y pâr o anifeiliaid a fagwyd ar eu fferm, sef Mynydd William II a Mynydd Marigold II, a gipiodd y gwobrau i gyd yn y sioeau a gynhaliwyd yn 2000 gan gynnwys Sioe Frenhinol Cymru.

“Pe medrwn ddewis blwyddyn sy’n crynhoi pob peth da ynglyn â’r brîd a’r hyn sydd wedi’i gyflawni gan y Gymdeithas a’i haelodau, yna mae’n rhaid mae’r flwyddyn 2000 yw honno,” medd Andrew James.

“Roedd yn ddechrau arbennig i’r mileniwm newydd ac yn hwb rhyfeddol i’r Gymdeithas.”

Yn unol â’r awydd i gadw yn y rheng flaen o ran datblygiadau amaethyddol, lansiwyd Clwb Organig Cymdeithas y Gwartheg Duon Cymreig yn ystod y Ffair Aeaf Frenhinol Gymreig 2001 ar anogaeth Brian Thomas, Llanerchymedd, Ynys Môn. Bwriad y clwb yw hybu cynnyrch cig eidion organig ymhlith aelodau a chreu mwy o ymwybyddiaeth marchnata, ymhlith 70 o aelodaeth gref a datblygol. Ym mis Mawrth 2003, barnwyd bod Ffiled Cig Eidion Organig y Gwartheg Duon Cymreig y gorau allan o’r naw brîd arall y derbyniwyd ceisiadau mewn cystadleuaeth a drefnwyd gan Fine France UK.

Yn ystod y blynyddoedd diweddar, mae’r brîd a’r Gymdeithas wedi parhau i ddatblygu; y flwyddyn 2003 fu’r flwyddyn ariannol orau erioed o ran yr elusen gofrestredig gyda’r Gymdeithas yn cofnodi elw o £19,400.

Mae cofrestriadau hefyd ar gynnydd gyda 2,499 o fuchod a theirw bridio yn cael eu cofrestru yn ystod 2003, sef y cofrestriad uchaf ers 1989.

“Bu’r Gwartheg Duon Cymreig o gwmpas am ganrifoedd, ac er mai ond am gyfran fechan o’r amser hwnnw y bu’r Gymdeithas mewn bodolaeth, rydym wedi ymdrechu bob amser i sicrhau bod y Gwartheg Duon yn cynnal eu gwir safle fel y brîd cynhenid Cymreig”, medd Andrew James.

“Rydym yn benderfynol i beidio â bodloni ar hyn ond parhau, yn hytrach, i ymgyrchu i wneud y brîd a’i gig eidion ymhlith y gorau yn y byd. I’r perwyl hwnnw, marchnata Cig Eidion y Gwartheg Duon Cymreig yw her sengl ein hagenda ar hyn o bryd.”

Yn ôl i’r brig